Spinoza’s filosofie in de praktijk:

How to improve all your relations

R&C: relation and communication

Saskia Teppema, trainer, coach, organisatieadviseur en procesbegeleider, leeft en werkt met de filosofie van Spinoza in haar rugzak. Voor alle relaties werkt de filosofie van Spinoza: die met jezelf, in je huwelijk en in vriendschappen, met buren, klanten, schoonfamilieleden, opdrachtgevers en lastige verkoopsters.

Een licht, vele lampen. Een reis, vele paden

Het is niet nieuw wat ik doe. Het is nieuwe wijn in een ouwe zak, hoewel ik Spinoza zelf nooit als zodanig wil betitelen. Hoewel ik het niet met alles eens ben – ik als vrouw zou dit nooit van hem mogen doen – vind ik zijn visie op het leven en hoe we gelukkig kunnen zijn, verhelderend, eenvoudig en toepasbaar. Ik leen ook wijsheid van andere filosofen zoals Epictetus en Marcus Aurelius, want zij zijn het – hoe kan het ook anders als het hierover gaat – reuze met Spinoza eens.

Spinoza

‘Het goede leven is een gelukkig leven. God is de natuur, zoals we geschapen zijn als uniek persoon. We zijn in de kern vol liefde, gemoedsrust en gelukzaligheid. Het lijden komt van de –waan- voorstellingen die we in de loop van ons leven maken: onze gedachten. De rede, het objectief onderzoek naar die voorstellingen, is dienstbaar om de gedachten te onderzoeken.’ Aldus Spinoza. Voor deze invulling van het godsbeeld is Spinoza in de 17e eeuw verboden en verketterd. Vanwege deze verlichte ideeën is hij verbannen uit de joodse gemeenschap.

Spinoza laat echter zien wat de waarheid is over wie wij zijn. Wij zijn niet ons brein, niet onze gedachten. Wij zijn uniek, Liefde, het Al. Daar begint het mee. ‘Goed leven’ gaat over relatie tussen wijsheid en geluk. Spinoza’s ‘hoogste metafysica’, dit denkbeeld, heeft radicale praktische consequenties voor de manier van denken, voelen, omgaan met anderen, werken en leven. Voor hem gaat het niet over ethiek, moraal, plicht, normen, geboden en verboden. Geluk gaat over vrijheid, liefde en intrinsiek verbonden voelen. Het is volgens hem onmogelijk om er niet bij te horen. Dat is slechts een gedachte.

De wijsheid van Spinoza is een basis om naar R&C te kijken. Hij zegt: ‘Wat je afhoudt van geluk, en zelfs ongelukkig maakt is eer, bezit en genot. En wat relaties betreft: je wordt nergens ongelukkiger van dan van de verwachting dat de ander voor jou geluk zal gaan zorgen. Geluk komt van binnen, nooit van buiten’. Relaties zijn een voortdurende spiegel. Problemen in relaties liggen dan ook nooit aan de ander. Die ander zal, kan en wil niet veranderen. Wat wel kan is een andere interpretatie te geven aan wat er in relaties gebeurt. Het uitpluizen van de communicatie is onafhankelijk van de persoon waar iemand het moeilijk mee heeft: die is slechts een aangever. Het probleem zit in jezelf. Niet soms, nee, altijd. Zo, die staat.

Behandeling van buiten is dan ook het verschuiven van het probleem: het inruilen van de ene probleem voor de andere. Want hier zit de bron van de hardnekkigheid: we zijn eenvoudig verslaafd aan onze eigen stijl van communiceren, ook al hebben we er al lang geen succes meer mee. Het is dus nodig om naar de bron te gaan: wat maakt dat mensen gevoelig zijn voor een dergelijke verslaving?

Geluk

Mensen willen gelukkig zijn. Althans dat zeggen ze en dat wensen ze elkaar voortdurend toe, bij geboorte, verjaardagen, bij een nieuwe baan of huis. Daar speelt de commercie vanzelfsprekend op in. ‘Drink dit! Doe dat!’ en ‘Koop ook!’ Lachende gezichten van mensen die met deze spullen een gelukkig leven aan het leiden zijn. En hoe komt het dan dat er op het moment alleen al in Nederland 1.1. miljoen mensen aan de anti-depressiva -verslaafd - zijn? Er moet dus ergens iets niet kloppen.

Wat is verslaving?

Diederik Wolsak, mijn collega van wie ik geleerd om Spinoza’s theorie om te zetten in praktijk, zegt daar het volgende over. ‘Verslaving is een gevoel dat voortkomt uit een diep ‘belief’ dat je ooit hebt aangenomen over jezelf. Als je jezelf – ooit, onbewust – ervan overtuigd hebt, dat jij niet de moeite waard bent, dan leef je dat je hele leven uit. Bij die overtuiging is een gevoel gaan horen, dat bepaalde chemische reacties in je lichaam oproept, iedere keer als je je weer afgewezen voelt. Dit is het gevoel waar je aan verslaafd bent geraakt. Dus als je de overtuiging, waarvan iedereen die van je houdt ziet dat die niet waar is, niet corrigeert, dan blijft dit ongelukkige gevoel in iedere situatie terugkomen. En waarom zoekt iemand steeds weer een partner of baas met wie het niet gaat lukken? Waarom gaat iemand drinken? Andere ongezonde gewoonten aannemen? Omdat iemand zich schuldig voelt, en door foute dingen te doen wordt het schuldgevoel versterkt. Nog meer biochemische stoffen die de overtuiging versterken. Een vicieuze cirkel dus.

Wie ben ik?

Als je naar Spinoza luistert, dan hoor je dat hij de mens intrinsiek als Liefde ziet, als het Al, god