Spinoza’s filosofie in de praktijk:

How to improve all your relations

R&C: relation and communication

Saskia Teppema, trainer, coach, organisatieadviseur en procesbegeleider, leeft en werkt met de filosofie van Spinoza in haar rugzak. Voor alle relaties werkt de filosofie van Spinoza: die met jezelf, in je huwelijk en in vriendschappen, met buren, klanten, schoonfamilieleden, opdrachtgevers en lastige verkoopsters.

Een licht, vele lampen. Een reis, vele paden

Het is niet nieuw wat ik doe. Het is nieuwe wijn in een ouwe zak, hoewel ik Spinoza zelf nooit als zodanig wil betitelen. Hoewel ik het niet met alles eens ben – ik als vrouw zou dit nooit van hem mogen doen – vind ik zijn visie op het leven en hoe we gelukkig kunnen zijn, verhelderend, eenvoudig en toepasbaar. Ik leen ook wijsheid van andere filosofen zoals Epictetus en Marcus Aurelius, want zij zijn het – hoe kan het ook anders als het hierover gaat – reuze met Spinoza eens.

Spinoza

‘Het goede leven is een gelukkig leven. God is de natuur, zoals we geschapen zijn als uniek persoon. We zijn in de kern vol liefde, gemoedsrust en gelukzaligheid. Het lijden komt van de –waan- voorstellingen die we in de loop van ons leven maken: onze gedachten. De rede, het objectief onderzoek naar die voorstellingen, is dienstbaar om de gedachten te onderzoeken.’ Aldus Spinoza. Voor deze invulling van het godsbeeld is Spinoza in de 17e eeuw verboden en verketterd. Vanwege deze verlichte ideeën is hij verbannen uit de joodse gemeenschap.

Spinoza laat echter zien wat de waarheid is over wie wij zijn. Wij zijn niet ons brein, niet onze gedachten. Wij zijn uniek, Liefde, het Al. Daar begint het mee. ‘Goed leven’ gaat over relatie tussen wijsheid en geluk. Spinoza’s ‘hoogste metafysica’, dit denkbeeld, heeft radicale praktische consequenties voor de manier van denken, voelen, omgaan met anderen, werken en leven. Voor hem gaat het niet over ethiek, moraal, plicht, normen, geboden en verboden. Geluk gaat over vrijheid, liefde en intrinsiek verbonden voelen. Het is volgens hem onmogelijk om er niet bij te horen. Dat is slechts een gedachte.

De wijsheid van Spinoza is een basis om naar R&C te kijken. Hij zegt: ‘Wat je afhoudt van geluk, en zelfs ongelukkig maakt is eer, bezit en genot. En wat relaties betreft: je wordt nergens ongelukkiger van dan van de verwachting dat de ander voor jou geluk zal gaan zorgen. Geluk komt van binnen, nooit van buiten’. Relaties zijn een voortdurende spiegel. Problemen in relaties liggen dan ook nooit aan de ander. Die ander zal, kan en wil niet veranderen. Wat wel kan is een andere interpretatie te geven aan wat er in relaties gebeurt. Het uitpluizen van de communicatie is onafhankelijk van de persoon waar iemand het moeilijk mee heeft: die is slechts een aangever. Het probleem zit in jezelf. Niet soms, nee, altijd. Zo, die staat.

Behandeling van buiten is dan ook het verschuiven van het probleem: het inruilen van de ene probleem voor de andere. Want hier zit de bron van de hardnekkigheid: we zijn eenvoudig verslaafd aan onze eigen stijl van communiceren, ook al hebben we er al lang geen succes meer mee. Het is dus nodig om naar de bron te gaan: wat maakt dat mensen gevoelig zijn voor een dergelijke verslaving?

Geluk

Mensen willen gelukkig zijn. Althans dat zeggen ze en dat wensen ze elkaar voortdurend toe, bij geboorte, verjaardagen, bij een nieuwe baan of huis. Daar speelt de commercie vanzelfsprekend op in. ‘Drink dit! Doe dat!’ en ‘Koop ook!’ Lachende gezichten van mensen die met deze spullen een gelukkig leven aan het leiden zijn. En hoe komt het dan dat er op het moment alleen al in Nederland 1.1. miljoen mensen aan de anti-depressiva -verslaafd - zijn? Er moet dus ergens iets niet kloppen.

Wat is verslaving?

Diederik Wolsak, mijn collega van wie ik geleerd om Spinoza’s theorie om te zetten in praktijk, zegt daar het volgende over. ‘Verslaving is een gevoel dat voortkomt uit een diep ‘belief’ dat je ooit hebt aangenomen over jezelf. Als je jezelf – ooit, onbewust – ervan overtuigd hebt, dat jij niet de moeite waard bent, dan leef je dat je hele leven uit. Bij die overtuiging is een gevoel gaan horen, dat bepaalde chemische reacties in je lichaam oproept, iedere keer als je je weer afgewezen voelt. Dit is het gevoel waar je aan verslaafd bent geraakt. Dus als je de overtuiging, waarvan iedereen die van je houdt ziet dat die niet waar is, niet corrigeert, dan blijft dit ongelukkige gevoel in iedere situatie terugkomen. En waarom zoekt iemand steeds weer een partner of baas met wie het niet gaat lukken? Waarom gaat iemand drinken? Andere ongezonde gewoonten aannemen? Omdat iemand zich schuldig voelt, en door foute dingen te doen wordt het schuldgevoel versterkt. Nog meer biochemische stoffen die de overtuiging versterken. Een vicieuze cirkel dus.

Wie ben ik?

Als je naar Spinoza luistert, dan hoor je dat hij de mens intrinsiek als Liefde ziet, als het Al, god. Hij zegt dat mensen, net als alle schepselen, onderdeel van de natuur, en dus bedoeld zijn om te bloeien. Maar zo ervaren de meeste mensen zichzelf niet. Mensen leven met gedachten dat ze schuldig zijn en afgescheiden. Mensen oordelen over elkaar en over zichzelf en raken van streek door de manier waarop ze de gebeurtenissen, die nu eenmaal inherent zijn aan het leven, interpreteren. Dus niet door de situatie zelf, maar door de gedachten die daarover gevormd worden. Biochemische reacties hebben in de hersens paadjes aangelegd, waarover deze gedachten jaar na jaar heen en weer gaan. Of die gedachten nu waar zijn of niet, je bent eraan ‘verslaafd’.

Als je dan –als is het maar voor dit moment – aanneemt dat je inderdaad Liefde bent, en dat al je gedachten inwisselbaar zijn, hoe komen we daar dan weer terecht? Over deze vragen hebben ook talloze wijsgeren en goeroes in het oosten en westen zich uitgesproken en het is dus niet verbazend dat ze het in essentie allemaal met elkaar eens zijn.

Discipline

Een van de bronnen van de overtuigingen die mensen over zichzelf maken en die niet waar zijn, is het schuldgevoel. En daar heeft iedereen innerlijk mee te maken. Ooit was je een wonder van liefde, een pasgeboren onschuldige baby, uniek, bijzonder, een groot geluk. ‘Met grote blijdschap geven wij kennis van... een wonder’. Dat wonder moet echter worden opgevoed, dat wonder krijgt straf en snapt lang niet alles. Alles wat er mis gaat, betrekt het kind op zichzelf. Geen kind ter wereld die perfecte blije ouders heeft en dus geen kind zonder schuldgevoel. Het werk is om te onderzoeken wat je als kind hebt ‘aangenomen voor waar’, op grond van je vroege ervaringen. En als je die overtuigingen te pakken hebt, ben je al een heel eind op weg naar het loskomen van je verslaving. Leg je die onzinnige aannames naast de waarheid dan is het onmiskenbaar dat je nog steeds onschuldig bent, ongeacht je fouten. En je bent nog steeds liefde, of niet soms?

Dus ook al heb je je gevoelens en de daarbij behorende overtuigingen lang onderdrukt met alcohol, drugs en medicijnen, of opgevuld met eten, gamen, internetten of iets anders, zolang je niet naar de oorsprong gaat ben je bezig om de stoelen op het dek van de Titanic netjes neer te zetten.

Als je eenmaal begrijpt hoe het werkt, dan begint het werk dat nooit helemaal ophoudt. Spinoza geeft geen wonderpillen en ik deel ze ook niet uit. Je krijgt een klein, uiterst nuttig gereedschapskistje en je leert hoe je dat moet gebruiken. En dan is het net als tandenpoetsen: drie keer daags. Al is het maar vijf minuten.

Body, mind, spirit

Het werk gebeurt in een groep. In de ‘cirkel’, waar de energie rond gaat en waar iedereen gelijk is. In de cirkel is er ruimte voor een persoonlijk proces om de onjuiste aannames op te sporen en die te vervangen voor wat er wel waar. Dit gaat met een uitgekiend zes-stappenplan. De kern hiervan is, dat je zelf verantwoordelijkheid neemt voor de manier waarop je naar de omgeving, relaties en omstandigheden kijkt. Als je daarover in het verleden foute aannames hebt gemaakt, die je bent gaan geloven en die je uit je evenwicht en geluk houden, dan worden die in dit proces stap voor stap getransformeerd. Wat deze aanpak zo effectief maakt is dat je in een klein ritueel, iedere keer weer, vergeving vraagt voor het feit dat je zo lang een niet-waar verhaal hebt geloofd over jezelf. Het is bevrijdend te ervaren wat deze belangrijke stap in het proces, met je welbevinden doet.

Rust en reflectie

Wat je vraag ook is, hoeveel gedoe je ook achter je hebt, hoeveel ruzies, wat je ook gedaan hebt, je gaat in de cirkel begrijpen dat je onschuldig bent. Dat is even wennen voor de meeste mensen. Ook hierover leef je al jaren met een onjuiste aanname. Meditatie is een vast onderdeel van de cirkel omdat iedereen ervaart wat een klus het is om het oude vertrouwde denkpatroon los te laten. Het denksysteem moet zo nu en dan even ‘plat’ om nieuwe gedachtenpaadjes aan te leggen.

Kies opnieuw, kies voor echt.

Verzekeringsmaatschappijen willen nog niet betalen voor deze super effectieve manier om mensen van allerlei problemen af te helpen. Dom van ze. Niet alleen komen mensen hiermee van hun communicatieproblemen af, maar ook van de daarachter vandaan komende stress of burnout. Of van de verslaving aan alcohol of drugs om het gevoel van schuld en verdriet te dempen. Het is met de toolkit van Spinoza mogelijk om ál je relaties te verbeteren, te beginnen met die met jezelf. Je kunt leren traumatische gebeurtenissen te her-interpreteren. Je hoeft geen workaholic te blijven, een gedeprimeerde mislukking, een afgewezen minnaar of een eeuwig zoekende in de woestijn.

En hoe deed Spinoza dat?

Ik weet niet of Spinoza aan meditatie of yoga deed. Hij werkte zeker niet in een cirkel. Maar dat hij in stilte wandelde en veel mediteerde, is wel duidelijk geworden uit de geschriften. Hij heeft zijn eigen filosofie vast in praktijk gebracht. In Ethica geeft hij aanwijzingen over zijn uitgangspunten. (geparafraseerde citaten)

‘Handel alleen krachtens Gods (= de natuur red.), door kennis van god en liefde, kun je geluk en vrijheid ervaren. Dat krijg je niet als je een beloning voor goede daden verwacht’ (voorwaardelijke liefde, ST)

‘Alles wat gebeurt is noodzakelijk en heeft geen invloed op geluksgevoelens’

‘Geluk betekent: niemand haten, bespotten of veroordelen; Geluk betekent vrede hebben met wat men is en heeft.

‘Geluk is als je het goede ook voor de ander wilt, als je dankbaar bent.’

‘Geluk kent geen medelijden en geen goed en kwaad’.

Spinoza werd met zijn theorie, die tegen de heersende macht in ging, veroordeeld tot eenzaamheid. Veel werk uit die tijd over hem is niet bewaard gebleven. Ik heb me wel een voorstelling van zijn leven kunnen maken door het boek van Irving Yalom (Het raadsel Spinoza) waar hij aannemelijk over zijn leven schrijft. Uit andere literatuur, waaronder het zeer lezenswaardige boek van Miriam van Reijen, put ik als achtergrond van mijn ‘cirkels’, die ik een of twee keer per maand organiseer.